banner314

banner325

05.03.2020, 08:36 32

EBUBEKİR HÂZIM BEY VALİLİKTEN NASIL İSTİFA ETTİ?

“Dünya yuvarlaktır” sözü boşuna söylenmemiştir. Türkiye gibi bazı ülkelerin tarihlerinde idam sehpasından bakanlığa, cumhurbaşkanlığı ve başbakanlık gibi yüksek görevlerden idam sehpalarına gidenler konusunda bol örnek vardır.

Mütarekenin ilk yıllarında Bursa Valisi Ebubekir Hâzım Bey’in öyküsü tam da dünyanın yuvarlak olduğu sözüne verilecek örneklerden biridir.

Birinci Dünya Savaşı sonunda Osmanlı Devleti siyaseten bir deprem yaşamıştır. İttihat ve Terakki Partisi Hükümeti istifa etmiş, partinin önderleri ülkeyi terk etmiş, iktidar el değiştirmiştir. İdareciler de değiştirilmektedir.

6 Aralık 1918 tarihli Yeni Gazete’de Ebubekir Hâzım Bey’in Bursa Valiliğine atandığını okuyoruz. Ebubekir Hâzım Bey’in Türkiye’de ilk köy romanı sayılan Nabizade Nazım’ın Karabibik romanından sonra köy hayatını daha genişçe ele alan Küçük Paşa romanının da yazarıdır. 16 Aralık tarihli Takvimi Vakayi’de bu atama yayımlandı. 56 yaşındaydı. Rüştiye (ortaokul) öğretiminden sonra başladığı memurluk hayatında valiliğe kadar yükselmiş oluyordu. Daha da yükselecektir ama bakın başına neler geldi?

Ebubekir Hâzım Bey, daha görevinde üç ayını doldurmuştu ki, yeni iktidara gelen Damat Ferit Paşa, Hürriyet ve İtilaf Partisine bağlı olan idarecileri görevlendirmeye başladı. Bursa Valiliğine de sürgünden 24 Şubat 1919’da dönmüş olan Gümülcine eski valisi ve Hürriyet ve İtilaf Partisinin ileri gelenlerinden Gümülcineli İsmail Bey’i tayin etti. İsmail Bey, sürgünden döndüğü gün, Hürriyet ve İtilaf’ın toplantısına katılmış ve “Kesin icraat hükümetine ihtiyaç var” diye demeç vermişti. Atama kararı 11 Mart 1919 tarihli Takvimi Vakayi’de yayımlandı.

Görevden alınması için bir neden görmeyen Hâzım Bey, İçişleri Bakanlığı’na zehir zemberek bir telgraf çekti, bunun bir örneğini de Damat Ferit Paşa’ya gönderdi. Telgrafında “Hükümeti her tarafça kötü etki yapacak ve hayrete düşürecek ters bir işlemden korumak üzere cevabınızı beklemekteyim” diyordu.

Hükümet ise bu uyarıya aldırmayarak onu görevden alma ve yerine Gümülcineli İsmail Bey’i atamakta diretti.

ZEHİR ZEMBEREK TELGRAF

Bunun üzerine Bursa’da sözü geçen kişiler, Hâzım Bey’in görevde kalmasını isteyen bir dilekçe hazırladılar. Bursa Belediye Başkanı, son iki kişinin imzasını almaya giderken arkalarını yeni hükümete dayayan Hürriyet ve İtilafçılar tarafından yolu kesildi. Dilekçe silah zoruyla eklinden alıp yırtıldı.

Hâzım Bey’in sinirleri tepesine çıkmış olmalı ki İçişleri Bakanına 15 Mart 1919 günü şu telgrafı çekti:

“Bahtsız memleketin son ümitlerini de kırıp geçirerek fikir ve hamiyet erbabını şaşırtan ve üzüntüye boğan idare tarzınızın buralarda da yüz göstermeye başlayan üzüntü verici eserlerine yüreği yanarak tanık olmaktan beni korumaktaki aceleciliğinize teşekkür ederek valiliği terk ettim. Şifre anahtarı kime verilecekse bildirilmesi.”

Bu telgraf 22 Mart 1919 tarihli Hadisat gazetesinde de yayımlandı.

Hâzım Bey, görünüşte nazik ve saygılı, gerçekte ise ağır mektubunda “İyi ki sizin emriniz altında olmayacağım. Kötü idarenizin aleti olmayacağımdan memnunum” demeye getiriyordu. Bu, Osmanlı yazışma sistemine yabancı bir dildi ve herhalde Ebubekir Hâzım Bey gibi hem edebiyatçı, hem ateşli bir vatansever olmasının eseriydi. Damat Ferit’in gidici olduğunu seziyor olmalıydı. 24 Mart 1919 tarihli Sabah gazetesi telgrafı “münasebetsiz” olarak nitelendirdi.

Damat Ferit Paşa Hükümeti, hakaret saydığı bu mektubu karşılıksız bırakamazdı. Yanıt, Hâzım Bey’in divanıharbe verilmesi idi. Hâzım Bey için teslim olmaktan başka çare görünmüyordu. Nitekim siyasi çevrelerde henüz barış umudu ve beklentisi vardı. Yunanlıların İzmir’e asker çıkarmasına ve Ege’de direniş güçlerinin harekete geçmesine, Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a çıktıktan sonra hükümete kafa tutmaya başlamasına da daha yaklaşık iki ay vardı.

Hâzım Bey, 26 Mart 1919 günü teslim oldu.

Gümülcineli İsmail Bey’in yaptıkları Bursa’da birçok şikâyetlere sebep oldu. Alemdar 22 Mayıs tarihli sayısında. İsmail Bey’in, partisinde çalışmak üzere valilikten istifa ettiğini yazdı. İsmail Bey, 5 Haziran’da Harbiye Nezareti’ne başvurarak valilikten emir almayı reddeden 14. Kolordu Kumandanının cezalandırılmasını istedi. Bunun üzerine 11 Haziran’da Harbiye Nazırı Şevket Turgut Paşa, İsmail Bey’i Başbakanlığa şikâyet etti. Damat Ferit Hükümeti, onun yerine “Nemrut” unvanıyla ün yapacak Mustafa Paşayı atadı. Batı Anadolu’da önemli merkezlerden biri olan Bursa’da hiçbir vali dikiş tutturamıyordu. Nitekim Kuvayı Milliyeciler Mustafa Paşa’ya rahat vermeyecekler, onu zorla valilikten atarak İstanbul’a postalayacaklardır.

ZOR KOŞULLARDA İÇİŞLERİ BAKANLIĞI

Biz yeniden Hâzım Bey’in serüvenine dönelim:

1919 yılının Eylül ayı sonlarında, Sivas merkezli Anadolu hareketinin zorlamasıyla Damat Ferit Paşa istifa edip yerine Anadolu ile uzlaşan Ali Rıza Paşa Hükümeti kurulunca topun yuvarlak olduğu bir kez daha kanıtlandı. Hâzım Bey 11 Ekim 1919’da yeniden Bursa Valiliğine atandı. 8 Şubat 1920’de de İçişleri Bakanlığı’na getirildi. Ankara ile İstanbul arasında atamalar konusunda bir çelişme eksik değildi. Hâzım Bey’in imzasıyla 14 Şubat günü yayımlanan bir genelgede Meclisi Mebusandan başka millî istekler adına söz söyleyenlerin, hükümetin işine karışanların cezalandırılacağı belirtiliyordu. Atatürk bunu Nutuk’ta “Ali Rıza Paşa Hükümetinin içyüzünü, utanmazlığını gösteren bir belge” olarak niteliyor. Ebubekir Hâzım Bey ise Belgelerle Kuruluş Savaşı Anıları kitabında, s. 13, 145), bu genelgenin kendisinin göreve başladığı gün yayımlandığını ve daha önce hazırlanmış olduğunu yazıyor. O gün makamında kutlamaları kabul etmekle meşguldü. Bursa’yı gayet iyi vaziyette bıraktığını söyledi. (Yenigün 15 Şubat 1920)

KUVAYI MİLLİYE’Yİ MUSTAFA KEMAL BİLE DAĞITMAZ

19 Şubat 1919 günü Başbakan, İçişleri Bakanı ve Bahriye Bakanı, Meclis’te Felahı Vatan Grubunu ziyaret ettiler. Burada da Ali Rıza Paşa, Kuvayı Milliye’nin ikinci bir hükümet gibi davranmamasını, Rauf Bey de polis müdürü ile içişleri memurlarının değiştirilmesini istedi. Hâzım Bey, suçu olmayan kimselerin işine son veremeyeceğini, bunda diretilirse bakanlıktan istifa edeceğini söyledi. Bu görüşmeyi Mustafa Kemal Paşa’ya bildiren Rauf Bey, “İçişleri Bakanı, polis müdürü ve jandarma kumandanını değiştirecek güçte değil” diye yazdı. (Akşam 19 Şubat, Nutuk vesika 236).

İngilizler, Kuvayı Milliye’yi dağıtması için Hükümeti sıkıştırıyorlardı. Hâzım Bey’in 26 Şubat tarihli Tasviri Efkâr’da İngilizlerin hükümetten beklentilerine bir cevap yayınlandı: “Kuvayı Milliye’yi ben dağıtamam, Sadrazam da, hatta Mustafa Kemal Paşa da dağıtamaz!” 29 Şubat 1920’da Akşam’da yayımlanan demecinde her tarafta asayiş olduğunu, Biga Hadisesinin (Anzavur) iyi bir surette sona erdiğini, Hükümet’le Kuvayı Milliye arasındaki ilişkilerin iyi olduğunu ve anlaşmazlığa bir sebep de olmadığını söyledi.

Hâzım Bey, Ali Rıza Paşa Hükümeti’nin İngilizlerin baskılarına daha fazla dayanamayarak istifa etmesi üzerine, 8 Mart 1920’de kurulan Salih Paşa Hükümeti’nin İçişleri Bakanlığında koltuğunu korudu. 17 Mart’ta Ankara Valiliğine çektiği telde, Gaziantep’te Ermenilere saldırılmaması için Mustafa Kemal’in oradaki kumandana tebligatta bulunmasını istedi. (Yoksa 16 Mart’ta İstanbul’u işgal eden İngilizler, bu saldırılar devam ederse İstanbul’u Türklerden alacaklardı!)

“KUVAYI MİLLİYE’DEN BAŞKA KURTARICI YOK”

30 Mart 1920 günü Hürriyet ve İtilafçıların suçlamaları konusunda Padişah’la bir görüşme yaptı. Anlattığına göre Padişah’a “Kuvayı Milliye’den başka kurtarıcı bir kuvvet olmadığını, gizli yollara bu kuvveti desteklemek gerektiğini, Ferit Paşa iktidara gelirse, Padişah’ın emirlerinin Üsküdar’dan öteye geçmeyeceğini söyledi. (Kurtuluş Savaşı Anıları, s. 42)

Fakat Padişah bu tavsiyeyi dinlemedi. İngilizlerin yeniden sertlik politikasına dönmesi üzerine Damat Ferit Paşa’ya 5 Nisan 1920’de yeniden hükümet kurduruldu. Ebubekir Hâzım Bey için yeniden zor günler başladı. 24 Mayıs 1920 günü gözaltına alındı ve ertesi gün de Nemrut Mustafa Paşa Divanıharbi’nce tutuklandı. Öykünün kalan kısmını kısa tutmak için belirtelim ki, Kuvayı Milliye’yi teşvik etmekten ölüm cezasına çarptırıldı. Cezası Padişah tarafından ömür boyu hapse çevrildi. Beşinci Damat Ferit Hükümeti yıkılınca cezası temyizde bozularak beraat etti. Ankara’ya gitti. Sivas ve Trabzon Valilikleri yaptı. 1939-1946 yılları arasında Niğde Milletvekilliği yaptı. 1947’de hayata veda etti. Küçük Paşa’dan başka Zalimane Bir İdam Hükmü ve Kurtuluş Savaşı Anıları adlarında zevkle okunacak iki anı kitabı vardır.

Yorumlar (0)
24°
az bulutlu
Günün Anketi Tümü
Bugün seçim olsa oyunu hangi partiye verirsin?
Namaz Vakti 12 Temmuz 2020
İmsak 03:40
Güneş 05:36
Öğle 13:15
İkindi 17:13
Akşam 20:44
Yatsı 22:30
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Başakşehir 31 66
2. Trabzonspor 31 62
3. Sivasspor 31 54
4. Beşiktaş 31 53
5. Galatasaray 31 52
6. Alanyaspor 31 51
7. Fenerbahçe 31 50
8. Gaziantep FK 31 41
9. Göztepe 32 39
10. Antalyaspor 31 38
11. Kasımpaşa 31 36
12. Gençlerbirliği 32 36
13. Malatyaspor 31 32
14. Denizlispor 31 32
15. Çaykur Rizespor 31 32
16. Kayserispor 31 31
17. Konyaspor 31 30
18. Ankaragücü 31 26
Takımlar O P
1. Hatayspor 32 60
2. Erzurum BB 32 56
3. Adana Demirspor 32 55
4. Bursaspor 32 55
5. Akhisar Bld.Spor 32 54
6. Fatih Karagümrük 32 53
7. Altay 32 51
8. Ümraniye 32 44
9. Keçiörengücü 32 44
10. Giresunspor 32 44
11. Menemen Belediyespor 32 42
12. Balıkesirspor 33 38
13. İstanbulspor 32 37
14. Altınordu 32 33
15. Boluspor 32 30
16. Osmanlıspor 32 27
17. Adanaspor 32 21
18. Eskişehirspor 33 12
Takımlar O P
1. Liverpool 35 93
2. Man City 35 72
3. Chelsea 35 60
4. Leicester City 34 59
5. M. United 34 58
6. Sheffield United 35 54
7. Wolverhampton 34 52
8. Arsenal 34 50
9. Burnley 35 50
10. Tottenham 34 49
11. Everton 34 45
12. Southampton 34 44
13. Newcastle 35 43
14. Crystal Palace 34 42
15. Brighton 35 36
16. West Ham 35 34
17. Watford 35 34
18. Bournemouth 34 28
19. Aston Villa 34 27
20. Norwich City 35 21
Takımlar O P
1. Real Madrid 35 80
2. Barcelona 36 79
3. Atletico Madrid 36 66
4. Sevilla 35 63
5. Villarreal 35 57
6. Getafe 35 53
7. Real Sociedad 35 51
8. Valencia 35 50
9. Granada 35 50
10. Athletic Bilbao 35 48
11. Osasuna 36 48
12. Levante 35 43
13. Real Betis 36 41
14. Real Valladolid 36 39
15. Eibar 35 36
16. Celta de Vigo 36 36
17. Deportivo Alaves 35 35
18. Mallorca 35 32
19. Leganés 35 29
20. Espanyol 35 24
Günün Karikatürü Tümü
sanalbasin.com üyesidir